Gaur nire amona eta amabitxia, Florentina, gogoratu dut 150 urte beteko zituelako. Berari zor diot nire izena, gerran hil zen bere semerik txikiena, nire osaba, zelako.
Eta nahi gabe, orain dela urte batzuetako oroitzapen batzuk
etortzen zaizkit burura, mutiko bat nintzen eta sarritan ikusten nuen, ia
egunero, Plaza Berrian udako oporretan. Plaza honetan pasa izan nuen nire
nerabezaroko egunik onenak.
Alargun geratu ondoren, Gregoria eta Ageda ahizpekin
harremanak estutu eta arraina saltzeari ekin zion.
Beraiek, beste emakume batzuekin batera, Plaza Berrian
bertan zuten lanpostua, “Abastosko plaza” izena zuenaren aurrean. Bertan,
eserleku eta mahai jarraituak zeuden, eta baserritarrek landatik azokara
eramaten zituzten produktu mota guztiak salgai jartzen zituzten, alde banatan
animalien bizkar gainean jarritako saski bikoitzez hornitutako astoetan. Baita
oiloak, untxiak eta arkumeak ere saltzen ziren. Lekua oso ederra eta erosoa
zen, saltzaile eta erosleen gustukoa, behintzat.
Oraindik ez zuten arrandegiko lekurik ezarri herrian, baina
udal garrantzitsuenetan hasiak ziren arrain saltzeko toki egokiak jartzen.
Eguerdi aldera, egunero, alferkeriarik gabe, herri osoan
zehar ibiltzen zen plaza eta kaleetatik arraina saltzen, eta aurreko egunean
harrapatutakoaren arabera saskian jartzen zuen.
Gaur, asteartea, gogoratu du Plaza Berrian saltzea tokatzen
zaiola. Eta harantz abiatu da etengabe oihuka. Plaza osoan entzuten zaio:
¡“Sardina, Sardine, Antxoa, Antxoe!
–Hementxe da Florentina, beti bezala puntuala– dio auzotar
batek, balkoitik begira dagoela.
–Seguru gaur antxoa onak ekarri dizkigula– hirugarren
solairukoari entzuten zaio.
–Bai. Asteartea da eta inoiz ez du huts egiten.– Oso zintzoa
da eta ez du inoiz “kale” egiten, gaixoa baldin badago izan ezik.
Florentinari, bi alaba dituen alargunari, batzuetan bere
alaba nagusiak, Hermenegildak (Hermene jendearentzat), laguntzen zion. Biak
ederrak eta grazia
handikoak ziren, beraiek bakarrik bezalakoak, txikiak
garaieraz, alaiak eta biziak Txindoki baino bihotz handiagorekin, baina
istilutsu izateaz ez zien inork irabazten.
Mundu guztiak ezagutzen eta agurtzen zuen. Baita izenez ere
deitzen zioten, hurbiltzen zitzaizkion eta saskian gelditzen zitzaion arrain
dozenaren bat erosten zuten.
Herriko sardina-saltzailerik zaharrena zen eta hogei urte
baino gehiago zeramatzan lanean.
Asteartetik larunbatera, ahizpek Donostiatik trolebusen
bidez (TSST) bidaltzen zioten arraina eta berak herriko auzo guztietara
eramaten zuen.
Berak, trolebús berean, herrian egiten zen ogia, ahizpei
bidaltzen zien, eta Donostian “plis- plas” batean saltzen zuten, bezero finkoei
esker.
Nekaezina, arrain guztia saldu arte ez zen gelditzen, bere
etxean sartzen zen eta bere familia osoak bizi behar zuen dirusarrera bakarra
zelako.
Barre zaratatsua egiten zuen edozein txorakeriagatik. Oso
berritsua, baita antzezle ere bazen, eta berari ez zion inork adarrik jotzen,
bere mihi zorrotzaren beldurrez.
Bere ateraldiak burudun eta bat-batekoak ziren, baina ez
finak eta, gehienetan, erantzunez koloreak ateratzen zizkion iseka egin nahi
zion orori.
Oso ezaguna zen, halaber, “tonoz oso gora egindako txisteen”
kopuruagatik, gehienetan, gizonezko bezeroei kontatzen zizkienak eta, ondorioz,
horien artean estimazio handia zuen.
Florentinaren ohitura zen “sardineraren” arropa janztea
lanerako. Bere janzkera oso sinple eta apaina: arrantzale-zapia lepoan, artile
puntuzko tokila beltza lepo eta bizkarrean, berak egindakoa, noski.
Gonazpiko zuri batek estaltzen zion azalakoagoa, zaia
izenekoa; beste bat “urdin-bergara” edo beltza, azpitik, kanpanatua, oso
anpulua, eta bizpahiru zentimetro, bistan zuela, orkatiletaraino; mantal zabal
bat gainean, bi patrika handirekin, bat alde banatan, txanponak gordetzeko eta
libreta zahar eta txiki samar bat “Hileko amaieran ordaintzeko” izenburuaz,
diru-zorrak apuntatzen zituen lekuan.
Era berean, arrantzaleen antzeko itsas blusa urdina,
artilezko galtzerdiak, espartinak, larru gordineko abarkak edo gomazko satak
ikus zitzaizkiokeen, euria ari zuenean edo zorua bustita zegoenean erabiltzen
zirenak
Bere itxuragatik nabarmentzen zen: motots bat buruaren
goialdean bildua, non zurezko kaxa edo saskia zeraman, gaztainondo-zerrendekin
eskuz egina; alboetan sendotua jartzen zen, arraina pilatzen, herri osoan
saltzeko
Ez zuen edozein arrain mota saltzen: sardinak, antxoak,
berdelak eta txitxarroak besterik ez, “arrain urdinak” izenekoak.
Bere bilobarik gazteen ginenok asko maite genuen, oso
dibertigarria baitzen, eta ez ginen inoiz aspertzen berarekin, beti prest
zegoelako hamar bat ipuin jarraian kontatzeko.
Gainera, noizean behin, opari moduan, biloba bakoitzari
“perra gorda” edo “otxena” ematen zigun, erregaliz edo barkilloren bat erosteko
nahikoa zelakoan.
Arratsaldero, siestaren ondoren, sardina-saltzaile batzuekin
elkartzen zen, eta euria egiten ez bazuen, mahai bat eta aulki batzuk kalera
ateratzen zituzten, kartetan jokatzeko: mus, briska edo tute, emakidarik gabe
edo “a cara de perro” esaten zenez.
Sei partida galtzen zituen bikote bakoitzak bost zentimo
(“perra txika” bat) ordaindu behar zizkion besteari. Ez zegoen txantxarik, oso
familiarrak edo lagunak izan arren.
Gogoan dut gure aitatxok esaten zidala zoragarria zela bera
oinak mugitzen eta jira-biraka ikustea, ziba bat bezala, jaiegunetan plazan
“arin-arina” edo “fandangoa” dantzatzen zuenean, eta txapelketa batzuk ere
irabazi zituela.
Nire bikote Idoiak eta biok sarritan bisitatzen genuen,
ezkondu ondoren, ez genituelako galdu nahi gure amona jatorrarekiko harremanak.
Bisitatu genuen azkeneko egunean laurogeita hamabost urte
bete zituen. Beti bezala, oso ederra oraindik. Pantxineta bat eta lore sorta
bat eraman genizkion
Idoia, nire bikotekidea, haurdun zegoen zazpi hilabetez, eta
amonari musu eman eta besarkatu bezain laster, berak galdetu zigun ea
bagenekien mutila edo neska zen.
Mutil bat izango genuela erantzun genionean, irribarretsu
esan zigun:
– Azkenean, beste Iturria bat familian edukiko dugu.
Mila esker eta zorionak. Orain, lasaiago hil naiteke.–
Bisita egin eta hilabetera, jakinarazi ziguten amona
Florentina, hainbeste une zoriontsu pasarazi zizkiguna, bakean hil zela,
zaratarik gabe, bere ohean, oroitzapen maitagarri eta sentibera bihurtuz
guretzat.
Agian kointzidentzia bat izan zen, baina Idoia eta bioi
iruditu zitzaigun abizenaren oinordeko berri baten zain bizi zela, alde
egiteko.
Haren oroimenez, gure seme jaio berriari Florentino izena
jarri genion.